Wereldliteratuur

Welkom

Welkom, literatuurliefhebbers! Op deze site vindt u informatie over wat wordt verstaan onder wereldliteratuur. Er wordt zowel aandacht besteed aan de theoretische basis van de studie van de wereldliteratuur, als aan de werken zelf die tot 4000 jaar wereldliteratuur behoren: van het anonieme Sumerische Gilgamesh-epos tot Ik heet Karmozijn van de Turkse schrijver Orhan Pamuk.

Bepaalde literaire werken hebben een grote invloed gehad op de cultuurgeschiedenis en hebben een fundamentele impact gehad op latere auteurs. Hieronder vallen veel werken uit het oude Griekenland, en auteurs zoals Shakespeare, Molière, Beckett of Brecht. Wil een ouder werk "wereldliteratuur" zijn, dan moet het echter nog steeds toegankelijk zijn, ook al kan dit van de lezer aanvankelijk mogelijk heel wat inspanning vergen. De kenmerken van een werk dat behoort tot de wereldliteratuur zou men dus als volgt kunnen opsommen: hoge kwaliteit, universeel toegankelijk, oorspronkelijk, relevant voor de hele mensheid en voor alle tijden, invloedrijk en populair. 

Met 'wereldliteratuur' wordt soms verwezen naar het totaal van de nationale literaturen van de wereld. Meestal refereert het echter aan de verspreiding van werken naar de wijdere wereld buiten hun land van herkomst. In oudere anthologieën vatte men wereldliteratuur op als een overzicht van de meesterwerken van de West-Europese literatuur, maar tegenwoordig beschouwt men wereldliteratuur steeds meer in mondiale context. Hoe dan ook leven wij als liefhebbers van wereldliteratuur in een boeiende tijd! Wij hebben tegenwoordig toegang tot een ongekend scala aan werken van over de hele wereld in uitstekende vertalingen.

Verschillende opvattingen

Verschillende literatuuropvattingen geven sinds de 19e eeuw aan het begrip wereldliteratuur verschillende invullingen. In de praktijk gaat het om het lezen en bestuderen van literaire werken die ook buiten de eigen cultuurkring en de eigen landsgrenzen worden gelezen en bestudeerd. Zo is het duidelijk dat Hamlet van Shakespeare, ook al is het meer dan 400 jaar geleden geschreven, nog steeds theatermakers en filmproducenten inspireert. Voor moderne werken zijn een grote oplage, wijde verspreiding en veelvuldige vertalingen indicaties dat het kan worden opgenomen in de wereldliteratuur, gesteld dat het gaat om een literair waardevol werk. In dat opzicht is er niet veel verschil met de literaire nationale canons die eveneens grotendeels wordt gestuurd en opgesteld door literatuurwetenschappers en al wie te maken heeft met het boekenbedrijf. Een werk kan nationaal een bestseller zijn, maar buiten de landsgrenzen geen of weinig invloed uitoefenen. In dat geval behoort het niet tot de wereldliteratuur. Helaas is dat het geval met zowat de hele literaire productie uit Nederland en Vlaanderen.

Tegenwoordig omvat de term "wereldliteratuur" twee verschillende, methodologisch niet altijd duidelijk gescheiden ideeën: een kwalitatieve en een kwantitatieve definitie. De kwalitatieve definitie van de term gaat ervan uit dat de internationale verspreiding van een werk alleen niet voldoende is voor de toewijzing aan wereldliteratuur. Doorslaggevend is echter de voorbeeldige artistieke waarde van het betreffende werk en de invloed ervan op de ontwikkeling van wereldwijde literatuur.

Wereldliteratuur werd voor het grootste deel van zijn geschiedenis in verband gebracht met een gevestigde literaire canon van voornamelijk West-Europese klassiekers en meesterwerken. Dit eurocentrisme en de nadruk op de nationale literaturen werd reeds door de 19e-eeuwse Duitse schrijver Johann Wolfgang von Goethe als te beperkend ervaren. Zijn kosmopolitische visie en idealisme zouden vanaf de 21e eeuw de basis vormen van een nieuwe studie binnen de comparatieve literatuurwetenschap die in de eerste plaats op zoek zou gaan naar culturele verbondenheid over de grenzen heen. 

Criteria

David Damrosch stelt zich in 'What is World Literature?' de vraag wanneer precies een werk tot de wereldliteratuur kan worden gerekend. Welke criteria zijn er in het bijzonder doorslaggevend? Damrosch ziet vier voorwaarden om een werk als wereldliteratuur te kunnen beschouwen:

  1. Het heeft de eigen landsgrenzen overschreden; al dan niet in vertaling wordt het dus ook in het buitenland gelezen.
  2. Het is opgenomen in gezaghebbende bloemlezingen over wereldliteratuur. 
  3. Het spreekt naast literatuurcritici ook gewone lezers aan zodat het de erfenis kan worden van verschillende generaties schrijvers.
  4. Het werk en de auteur moeten onderwerp zijn van kritische reacties (literaire kritiek/receptie) door geleerden of critici uit andere landen waar het wordt verspreid. Ook wanneer die reacties negatief zijn of wanneer het werk controverses veroorzaakt, wordt dit beschouwd als en teken dat het een bepaalde kritische waarde heeft.

Keuze van teksten

Wat wel of niet behoort tot wereldliteratuur blijft echter aan discussie onderhevig. Elke literaire selectie of canon is immers tijd - en cultuurgebonden en heeft geen eeuwigheidswaarde.

De vertaler als hoofdrolspeler

Uitermate belangrijk in deze uitwisseling is de rol die vertalers spelen. Niet elk werk dat wordt vertaald heeft echter evenveel literaire waarde, zodat er hoe dan ook sprake is van het bestaan van een canon.

Het eutrocentrisme, alsmede de dominatie van het Engels heeft al neveneffect dat potentieel waardevol en interessant werk uit kleine taalgebieden niet wordt vertaald. Een tweede gevolg is dat schrijvers uit die landen trachten te beantwoorden aan de verwachtingen die lezers uit de westerse cultuur hebben over verhalen uit vreemde landen (clichés bvb.)

Het feit dat bij vertaling ("de ziel van") het oorspronkelijke werk wordt veranderd, ziet Damrosch niet als een nadeel, en hij spreekt zelf over het vertaalde werk als 'gains from translation', een opvatting die niet algemeen aanvaard wordt.

Nederlandstalige literatuur

Nederland en Vlaanderen spelen vanwege het kleine aantal taalgebruikers in vergelijking met Engels, Frans, Spaans en Duits slechts een marginale rol op het vlak van wereldliteratuur. Als we heel eerlijk zijn, moeten we toegeven dat we nergens staan... In lijstjes met de belangrijkste werken die tot de wereldliteratuur behoren, komen gewoon geen Nederlandstalige boeken voor. De redenen daarvoor zijn niet echt duidelijk. Veel Nederlandstalige auteurs waren sinds het modernisme meer geïnteresseerd in een focus op taal dan op het lineair en geëngageerd vertellen van een verhaal. Intrige en plot vonden zij als het ware dingen waar pulpschrijvers van detectiveverhalen zich mee bezighielden. In de wereldliteratuur is een sterk verhaal met sterke personages blijkbaar wel een must wil het kans hebben op vertalingen en wereldwjde verspreiding. De lezer van wereldliteratuur wil met andere woorden schrijvers met een sterke stem en kritisch engagement, mensen die gedreven zijn om te vertellen over dingen die ze niet kunnen verzwijgen. Maar tot hiertoe prijken er geen Nederlandstalige titels in buitenlandse bestsellerlijsten, en dat we geen Nobelpijswinnaar hebben geeft ook aan dat onze (literaire) auteurs buiten het eigen taalgebied weinig succes hebben.

Tot de meest vertaalde werken uit de Nederlandse literatuur behoren krtische verhalen en getuigenissen als Max Havelaar van Multatuli, Het Achterhuis van Anne Frank, en Het verdriet van België van Hugo Claus.

 

Copyright: Jules Grandgagnage

(een aantal van mijn teksten publiceerde ik eerder
op Wikipedia en Wikibooks onder licentie CC-BY-SA)